Dolly Hertz, Willem Boutelje en Hester Boutelje-Horn

Op 20 oktober 2025 is een monument onthuld aan de Stopsdijk 2 in Almen, ter nagedachtenis van:

• Dolly Hertz (17 jaar), vermoord op 2 november 1942 in Auschwitz
• Hester Boutelje-Horn (25 jaar), vermoord op 2 november 1942 in Auschwitz
• Willem Boutelje, echtgenoot (25 jaar), vermoord 31 maart 1944 in Midden-Europa

Aan de Stopsdijk in Almen bevond zich tot 1956 landhuis ‘De Byvanck’ van Antonie Elbert Nicolaas Hooykaas en zijn gezin. Hier werden tijdens de Tweede Wereldoorlog onderduikers opgevangen waaronder ook Joodse. Zij hadden een schuilplek in een bijgebouw van De Byvanck, de Konijnenstal. Op dinsdag 20 oktober 1942 werden zij na verraad opgepakt.

Op die dag vond er een razzia plaats door politiemensen van de Westenbergkazerne in Schalkhaar. In die kazerne werden allen vastgehouden waarna op 22 oktober transport volgde naar het destijds beruchte Huis van Bewaring in Arnhem. Daar werden ze aan het begin van de avond geregistreerd als ‘passanten’.

Antonie Hooykaas werd korte tijd later doorgestuurd naar Kamp Amersfoort. Op 18 februari 1943 volgde transport naar Kamp Vught en op 20 november van hetzelfde jaar kwam hij vrij. Hij overleefde de oorlog en overleed in 1956.

Zijn vrouw, Wilhelmina J.A. Hooykaas-Meihuizen, zijn zoon Christiaan Frederik Hooykaas en nog enkele andere opgepakte niet-Joodse onderduikers werden na enige tijd vrijgelaten.

De Joodse onderduikers werden op 28 oktober overgebracht naar Kamp Westerbork. Al op 30 oktober volgde straftransport naar Auschwitz, hun aankomst daar was op 2 november 1942.

Dat er onderduikers in De Byvanck opgenomen waren, wist men in de omgeving van Almen wel, maar wie zij waren en wat hun uiteindelijke lot werd, was niet duidelijk.

Wel was bekend dat Dolly Hertz in Almen ondergedoken was, maar onduidelijk was waar precies. Haar tweelingzusje Polly zat elders in Nederland bij een andere familie ondergedoken. Polly Hertz overleefde de oorlog. Na haar overlijden in 2014 vonden Polly’s kinderen in haar nalatenschap een briefje, vanuit het Huis van Bewaring in Arnhem door Dolly geschreven aan een vriendinnetje. Uit dat briefje bleek dat Dolly ondergedoken was in De Byvanck en dat allen daar tijdens een razzia opgepakt waren. Het lukte Dolly tijdens het transport vanuit Westerbork een briefje, waarin stond dat ze onderweg was naar Auschwitz, uit de veewagon te gooien. Dat briefje heeft haar ouders op de een of andere manier na de oorlog bereikt.

Twee onderzoekers zijn op basis van dat briefje verder gaan zoeken, onder meer in het archief van de Historische Vereniging De Elf Marken in Gorssel. Gezocht werd ook naar de namen van de andere onderduikers en naar wat er precies op die onheilsdag in oktober 1942 was gebeurd.

Uitgebreide en langdurige zoektochten volgden. Er werd informatie gevonden in meerdere archieven, onder andere in het archief van Kamp Westerbork en in het boek ‘De Zutphense Kehille in het bijzonder’ van Peter Kooij (Zutphen, 2021). Eén van de bronnen in dit boek was het verhaal van Linda Horn, dochter van Lex Horn (een broer van Hester Boutelje-Horn) die de oorlog overleefde. Een belangrijke bron was verder het archief van het Arnhemse Huis van Bewaring. Daar berust een lijst van op 22 oktober 1942 in het Huis van Bewaring binnengebrachte ‘passanten’. In de lijst werden de namen aangetroffen van de genoemde drie Joodse onderduikers, van de familie Hooykaas en enkele andere opgepakte Joodse en niet-Joodse onderduikers.

Alleen van Dolly Hertz, Hester Boutelje-Horn, Willem Boutelje, de familie Hooykaas en een inwonende student kon het verband met De Byvanck worden aangetoond.

Via het boek van Peter Kooij werden nog vier namen gevonden van Joodse onderduikers van wie met zekerheid gezegd kan worden dat zij enige tijd op De Byvanck verbleven. Zij waren blijkbaar tijdig naar elders verhuisd en hebben uiteindelijk de oorlog overleefd. Het gaat om:

Leo (Louis Joseph Egide) Horn en Carolina Benjamins, ouders van Hester Horn (en van de eerder genoemde Lex Horn). Leo overleed in 1970 en Carolina in 1977, beiden te Amsterdam.

George Abraham Boutelje en Jansje Vromen, ouders van Willem Boutelje. George overleed in 1951 in Den Haag, Jansje in 1975 in Frankrijk. Zij hadden een dochter, Sieny, zij overleed op 30 september 1942 in Auschwitz waar zij via Frankrijk terechtgekomen was.

De Byvanck werd in 1956 door brand verwoest.

Het monument aan de Stopsdijk in Almen is mede mogelijk gemaakt door Stichting Midgaard te Almen, Koninklijke Hesselink B.V, Grafmonumenten en Natuursteen te Zutphen, Stichting Stolpersteine Lochem en een werkgroep van de Historische Vereniging De Elf Marken in Gorssel.

Andere Bronnen:

Westerborkportretten
U.S. Holocaust Museum
Marjolein Kraijenbrink: Verraad in Almen
www.joodsmonument.nl