De geschiedenis van het dorp Harfsen, van het oude Herfsen tot het nieuwe Harfsen

Harfsen heeft in de voorbije eeuwen niet stil gezeten. Het oude Herfsen is een verzameling boerderijen met een kapel, omgeven door vruchtbare akkers met woeste, onontgonnen gronden er omheen. Even ten zuiden stroomt de Harfsense beek door natte groenlanden. Herfsen is een voorbeeldig esdorp. De boeren laten hun vee grazen op de heide, de met mest vermengde plaggen worden vanuit de potstallen op de enk uitgestrooid. Hoe mooi is het daar niet, beschrijft geschiedschrijver meester Heuvel, ,,waar oude hofsteden in schaduw van hooge bomen aan de beek liggen.”

De kapel, de Sint Antoniuskapel, staat er al vanaf de 14de eeuw. En er zijn twee boerenherbergen, ’t Hoentje, de beroemdste, en ’t Haantje. Op oude kaarten is te achterhalen waarom deze pleisterplaatsen een prominente plek innemen. Herfsen ligt aan de Hessenweg van het Münsterland naar Deventer en verder richting Holland. Voermannen met hun wagens met handelswaar kunnen er de paarden uitspannen en overnachten.

De Marke Harfsen, de grootste van de Elf Marken, overleeft de Franse tijd niet. Ze brengt ondanks haar omvang te weinig gewicht in de schaal om zich te ontwikkelen tot zelfstandige municipaliteit. Tot in het midden van 19de eeuw preekt de dominee uit Almen een keer per jaar in de Harfsense kapel, op de laatste zondag van september als ook de Harfsense Kermis daar wordt gehouden. In 1860 wordt de kapel gesloopt, ze is dan al gedegradeerd tot boerenschuur.

Wie nu nog sporen wil vinden van het oude Herfsen moet goed kijken. Het definitieve einde van de oude buurtschap komt in april 1945, als er zwaar wordt gevochten tussen oprukkende Canadese troepen en terugtrekkende Duitsers. Talrijke rietgedekte boerderijen, de Harfsense molen en het huisje van de brandweer bij de Kapelleplaats gaan in vlammen op.

Veel boerderijen in het oude dorp Harfsen gaan in april 1945 in vlammen op als de geallieerde troepen het Twentekanaal oversteken. Na de oorlog worden ze weer opgebouwd. Ze zijn te herkennen aan hun rode dakpannen en aan een gedenksteen in de gevel met de afbeelding van een uit de vlammen herrijzende leeuw.

In de jaren zestig volgt de ruilverkaveling waarbij het landschap rond ‘die antieke buurt’ – in de woorden van meester Heuvel – voorgoed wordt onderworpen aan de strakke richtlijnen van de moderne landbouw. In 1957 is al officieel een streep gezet onder het oude Harfsen, met de verplaatsing van de naamborden naar de kom van het huidige dorp.

Het huidige dorp ligt ruim vier kilometer noordelijker, in de Veldhoek. Op het kruispunt van de zandweg naar Den Bielder en de verharde Deventer-Groenlose kunstweg (nu Lochemseweg) wordt in 1883 de Harfser School gebouwd. Ook kinderen uit Kring van Dorth kunnen er op hun klompen naar toelopen. Twee jaar later komt bij de school een halte voor de stoomtram van Deventer naar Borculo. Het kruispunt markeert nog steeds het centrum, een dorpsplein heeft Harfsen nooit gehad.

In 1920 telt Harfsen nog maar vier woningen naast de school, het verenigingsgebouw van de Christelijke Jongelingsvereniging en twee kruideniers/cafés. In 1923 komt daar de loods van de Coöperatieve Landbouw Vereniging Almen-Harfsen bij. De groeispurt van Harfsen komt pas in de wederopbouwjaren na de Tweede Wereldoorlog. Dennenbos en heide wijken voor nieuwbouw, er wordt een kerk gebouwd en in de jaren vijftig worden de zandwegen in het buitengebied verhard. In 1960 komt er een nieuwe lagere school, de Beatrixschool. In de jaren zestig en zeventig telt Harfsen nog een kleine dertigtal middenstanders/winkeliers. Net als in de meeste andere dorpen is het aanbod de afgelopen decennia sterk verschraald. Maar het verenigingsleven bloeit er nog welig. Muziekvereniging Soli Deo Gloria is de oudste, ze is in 1937 opgericht.

En nu staat Harfsen voor een nieuwe uitdaging. De twee cafés die decennialang het beeld bepaalden op het kruispunt aan de Lochemse weg, Nijenhuis, later Blokvoort, en Schoolderman, later de Wever, zijn rotte kiezen geworden. Misschien komen er appartementen. Net als in andere dorpen willen veel jongeren in Harfsen blijven, mits er betaalbare starterswoningen komen. Volgens de gemeente Lochem is er naast al bestaande plannen voor de bouw van 35 woningen de ambitie om tot 2030 ongeveer 75 extra woningen in Harfsen te realiseren.