Den Dam
Zestiende eeuw, 1765, 1875 ♦ Rijksmonument
Uit de Monumentengids Lochem 2012:
De eerste vermelding van havezate Den Dam dateert uit 1399. Vermoed wordt dat het oorspronkelijke huis niet op de plaats van het huidige heeft gestaan. Ook het tegenwoordige wit gepleisterde huis heeft echter al een hoge ouderdom. Achter de negentiende-eeuws ogende façade gaat een veel ouder gebouw schuil, naar verluid uit 1599. Uit die periode stamt vermoedelijk de kruisgewelfkelder en misschien nog wel delen van het opgaande muurwerk. Zo bevat de zijgevel van het huis de wapenstenen van Gerlach van der Capellen en Judith Ripperda. Het paar was in 1599 verantwoordelijk voor de herbouw van het oude kasteeltje. In 1765 is het zestiende-eeuwse gebouw met zijn schilderachtige Gelderse gevels ingrijpend in opdracht van Alexander Hendrik van der Capellen verbouwd in sobere classicistische stijl. De oude verdiepingshoogte en de kap bleven toen echter behouden. Bij een volgende verbouwing in 1875 werd de bovenverdieping verhoogd en is het huidige afgeplatte schilddak aangebracht. In 1938 is de aanbouw tegen de rechter zijgevel gebouwd en zijn wijzigingen aan de bordessen uitgevoerd. Het wit gepleisterde koetshuis naast het hoofdgebouw is in 1765 gerealiseerd, gelijktijdig dus met de ingrijpende verbouwing van de havezate. Aan de achterzijde bevindt zich een aangebouwde dienstwoning uit circa 1924.
Rondom Den Dam ligt een historische tuin- en parkaanleg met als kern twee eilanden, waarvan het omgrachte terrein met het hoofdhuis het oudste onderdeel is. Verder heeft het park een eenvoudige aanleg in landschapsstijl, gecombineerd met enkele fraaie, met bomen beplante zichtlanen, vermoedelijk uit de late achttiende eeuw.
Uit Over Lochem deel IV:
Strategische aankoop
Den Dam is een van de huizen in de Graafschap die werden opgekocht om een ander goed meer status te geven. In 1701 verkoopt de toenmalige eigenaar, Marie de Rechigne Voisin, bijgenaamd Loges en weduwe van Philip van Goltstein, het huis aan Arnold Joost van Keppel, graaf van Albemarle. Deze had kort daarvoor het nabijgelegen huis De Voorst laten bouwen, mede dankzij zijn goede relatie met koning-stadhouder Willem III. Door de aankoop van Den Dam wilde hij zijn landgoed uitbreiden met jachtterreinen.
Zijn zoon, William Anne, de tweede graaf van Albemarle, verkoopt Den Dam in 1745 weer door aan Frederik Robert Evert van der Capellen, heer van het naburige Boedelhof.
Historische oorsprong
Waarschijnlijk stond er op de plek van Den Dam al in 1190 een spieker (een versterkte opslagplaats). In 1399 wordt er voor het eerst officieel melding gemaakt van een havezate Den Dam, beleend aan Johan van der Capellen. Aan Den Dam was ook een molenrecht verbonden, wat mogelijk de naam verklaart: een dam in de beek om het water op te stuwen voor een molen.
Vele eeuwen, van ca 1400 tot ca 1800 is het huis, met enige tussenpozen, in bezit van leden van de familie van der Capellen, die ook ‘t Rijsselt en de Boedelhof bezitten. In 1599 laat Gerlach van der Capellen een nieuw huis bouwen. Later, in 1765 laat Alexander Hendrik van der Capellen het huis ingrijpend verbouwen in sobere classicistische stijl, waarbij de kenmerkende trapgevels het moesten ontgelden.
Architectonische aanpassingen
Het huidige uiterlijk van Den Dam ontstaat grotendeels in 1875, toen het dak wordt verlaagd. Toch krijgt het zijn definitieve aanblik pas in 1938, wanneer de nieuwe bewoner, Bosch van Rosenthal, een aanbouw met biljartkamer tegen de zijgevel laat plaatsen.
Een huis met geschiedenis in oorlogstijd
In 1934 probeert Jan Laurens Sölner het huis voor ƒ29.180 te kopen, om te voorkomen dat er een crematorium wordt gebouwd. Ondanks een vorm van crowdfunding avant la lettre, lukt het hem niet de financiering rond te krijgen. In 1937 wordt Den Dam daarom verkocht aan Johan Jeronimus Balthasar Bosch van Rosenthal.
Zijn zoon, Edzard Jacob Bosch van Rosenthal, wordt watergraaf van het waterschap De Berkel en is actief in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij sneuvelt op 2 april 1945 tijdens gevechten in Almen, vlak voor de bevrijding. Postuum ontvangt hij het Verzetskruis.
